Uitvaartzorg en wetgeving
Waarom ik aandacht vraag voor de late lijkschouw
De eerste uren na een overlijden zijn belangrijk. Voor de familie, voor de waardigheid van de overledene en voor de mogelijkheden rondom verzorging en opbaring.
Soms loop je in mijn werk tegen situaties aan waarvan je denkt: dit moet anders.
Niet om met de vinger te wijzen.
Niet om artsen of zorgmedewerkers zwart te maken.
Maar omdat een overlijden voor nabestaanden al kwetsbaar genoeg is.
De eerste uren na een overlijden zijn belangrijk. Voor de familie, omdat het moment vaak nog nauwelijks te bevatten is. Maar ook praktisch, omdat er pas bepaalde stappen gezet kunnen worden nadat een arts de lijkschouw heeft verricht.
De lijkschouw is het officiële onderzoek na een overlijden. Een arts stelt daarbij vast dat iemand is overleden en beoordeelt of er sprake is van een natuurlijke dood. Pas daarna kan de verklaring van overlijden worden afgegeven en kan de uitvaart verder formeel geregeld worden.
In de Wet op de lijkbezorging staat dat de lijkschouwing zo spoedig mogelijk na het overlijden moet plaatsvinden.
En juist daar wringt het soms.
Want wat juridisch, medisch of praktisch misschien uit te leggen is, voelt voor nabestaanden vaak heel anders.
“Maar het overlijden was toch verwacht?”
Die zin hoor je vaker.
Een overlijden kan medisch gezien verwacht zijn. Iemand is ernstig ziek, kwetsbaar of in de laatste levensfase. Zorgmedewerkers weten dat het overlijden dichtbij kan zijn.
Maar voor de familie blijft het moment zelf ingrijpend.
Ook een verwacht overlijden is nog steeds een overlijden.
Ook dan zit er verdriet aan tafel.
Ook dan wil een familie weten wat er nu gebeurt.
Ook dan wil je dat er zorgvuldig en met aandacht wordt gehandeld.
De term “verwacht overlijden” mag nooit een reden worden om het menselijke stuk uit het oog te verliezen.
Want voor nabestaanden is het niet alleen een medische situatie. Het is hun moeder. Hun vader. Hun partner. Hun broer, zus of kind.
Waarom die eerste uren zo belangrijk zijn
Na een overlijden verandert er veel in korte tijd.
Het lichaam moet worden geschouwd. Er moeten afspraken worden gemaakt. Soms wil een familie dat iemand thuis wordt opgebaard. Soms moet iemand naar een afscheidshuis worden overgebracht. Soms willen nabestaanden nog rustig afscheid nemen voordat de laatste verzorging plaatsvindt.
Daarbij speelt ook de zorg voor het lichaam een belangrijke rol.
In de eerste uren na een overlijden verandert het lichaam al. Dat is een natuurlijk proces, maar het vraagt wel om zorgvuldige aandacht. Zeker wanneer iemand in een warme kamer ligt, wanneer het zomer is, of wanneer er pas veel later gekoeld kan worden.
Vanuit mijn werk als uitvaartverzorger weet ik hoe belangrijk juist die eerste drie tot vier uur kunnen zijn. Niet omdat daarna niets meer mogelijk is, maar omdat tijd, temperatuur en omstandigheden direct invloed kunnen hebben op de latere verzorging en opbaring.
Voor nabestaanden is dat niet alleen een technisch verhaal.
Het kan invloed hebben op hoe zij hun dierbare later terugzien.
Op hoe lang iemand nog opgebaard kan worden.
Op hoe rustig en waardig het afscheid in de dagen erna kan verlopen.
En dat raakt direct aan mijn werk als uitvaartverzorger.
De uitvaartverzorger kan niet alles oplossen
Soms denken mensen: bel de uitvaartverzorger maar, dan wordt alles geregeld.
En natuurlijk kom ik in actie zodra ik gebeld word. Ik denk mee, ik leg uit wat er gebeurt en ik probeer rust te brengen. Maar ik kan niet alles doen voordat de arts is geweest.
Zonder lijkschouw kan ik niet zomaar starten met de laatste verzorging.
Zonder verklaring van overlijden kunnen bepaalde formele stappen nog niet gezet worden.
En zolang er onduidelijkheid is over wat wel en niet mag, ontstaat er spanning.
Die spanning komt vaak terecht bij de familie.
Zij zitten te wachten.
Zij weten niet goed waar ze aan toe zijn.
Zij vragen zich af waarom het zo lang duurt.
En vaak zijn zij te verdrietig of te moe om daar stevig achteraan te gaan.
Juist daarom vind ik dat zorginstellingen, artsendiensten en uitvaartzorg duidelijke afspraken moeten maken.
Niet pas als het misgaat.
Maar vooraf.
Het gaat niet om verwijten, maar om verantwoordelijkheid
Ik begrijp dat artsen druk zijn.
Ik begrijp dat er in de nacht minder bezetting is.
Ik begrijp dat zorgmedewerkers vaak keihard werken.
Ik begrijp ook dat een lijkschouw zorgvuldig moet gebeuren en dat niet iedere situatie hetzelfde is.
Maar ik vind ook dat nabestaanden niet de dupe mogen worden van onduidelijke afspraken.
Wanneer een overlijden plaatsvindt in een zorginstelling, hospice of verpleeghuis, moet voor iedereen duidelijk zijn:
Wie wordt er gebeld?
Binnen welke termijn komt de arts?
Wat mag de verzorging alvast doen?
Mag er worden gekoeld?
Wie informeert de familie?
Wie legt uit waarom er eventueel gewacht wordt?
En wie bewaakt dat de overledene waardig en zorgvuldig wordt verzorgd?
Dat zijn geen ingewikkelde vragen.
Maar ze zijn wel belangrijk.
“Zo spoedig mogelijk” moet ook zo voelen
De wet gebruikt de woorden “zo spoedig mogelijk”.
Dat klinkt juridisch. Maar achter die woorden zit iets menselijks.
Zo spoedig mogelijk betekent voor mij niet: wanneer het administratief goed uitkomt.
Niet: morgenochtend zien we wel verder.
Niet: het overlijden was verwacht, dus er is geen haast.
Zo spoedig mogelijk betekent: met aandacht, met zorg en zonder onnodige vertraging.
Zeker wanneer een lichaam nog niet gekoeld is.
Zeker wanneer een kamer warm is.
Zeker wanneer een familie wacht.
Zeker wanneer de latere opbaring en verzorging daardoor moeilijker kunnen worden.
In zulke situaties is tijd niet zomaar tijd.
Tijd doet ertoe.
Wat families mogen vragen en mogen verlangen
Wanneer iemand overlijdt in een zorginstelling, verpleeghuis of hospice, mag je als familie vragen stellen. Sterker nog: je mag heel duidelijk aangeven dat je wilt dat er direct actie wordt ondernomen.
Soms zijn nabestaanden voorzichtig. Ze willen niet lastig zijn. Ze willen de zorg niet onder druk zetten. Ze denken: de arts zal wel komen wanneer het kan.
Maar op zo’n moment gaat het om jouw dierbare.
Dan mag je best stevig zijn.
Je mag vragen wanneer de arts komt voor de lijkschouw.
Je mag vragen waarom de arts nog niet komt.
Je mag aangeven dat je wilt dat de arts zo spoedig mogelijk komt, ook in de nacht.
Je mag vragen of er direct gekoeld kan worden.
Je mag vragen wie daarvoor verantwoordelijk is.
Je mag vragen wat het beleid of protocol van de instelling is.
Je mag vragen wie jou op de hoogte houdt.
En als er wordt gezegd dat de arts pas de volgende ochtend komt, mag je vragen:
“Waarom kan de arts niet eerder komen?”
“Kan er in de tussentijd verantwoord gekoeld worden?”
“Wie beoordeelt of wachten in deze situatie verantwoord is?”
“Kunt u dit voor ons vastleggen in het dossier?”
Dat zijn geen rare vragen.
Dat zijn normale vragen in een kwetsbare situatie.
Een familie kan een arts niet dwingen om een verklaring van overlijden af te geven wanneer de arts daar medisch of juridisch niet van overtuigd is. Dat moet zorgvuldig gebeuren. Maar een familie mag wél verwachten dat de lijkschouw zo spoedig mogelijk wordt geregeld en dat er niet onnodig wordt gewacht.
Zeker wanneer er nog niet gekoeld wordt.
Vanuit mijn ervaring zijn de eerste drie tot vier uur na overlijden belangrijk. Juist in die periode wil je voorkomen dat een overledene onnodig lang in een warme kamer blijft liggen. Niet uit ongeduld, maar uit zorg voor de overledene en uit respect voor de familie die later nog afscheid wil nemen.
Daarom vind ik dat families niet alleen mogen vragen, maar ook mogen verlangen dat er serieus naar die eerste uren wordt gekeken.
Niet morgen pas.
Niet wanneer het “handig” uitkomt.
Maar direct.
Want een waardige verzorging begint niet pas op de dag van de uitvaart.
Die begint al in de eerste uren na het overlijden.
Waarom ik hierover blijf praten
Ik schrijf dit niet omdat ik denk dat alles fout gaat. Gelukkig gaat het vaak goed. Er zijn veel artsen en zorgmedewerkers die zorgvuldig handelen, goed communiceren en precies begrijpen hoe kwetsbaar deze eerste uren zijn.
Maar als het niet goed gaat, kan de impact groot zijn.
Voor de familie.
Voor de opbaring.
Voor het afscheid.
En voor het vertrouwen dat mensen hebben in de zorg rondom overlijden.
Daarom wil ik hier aandacht voor vragen.
Niet hard om het hard zijn.
Niet om iemand persoonlijk aan te vallen.
Maar omdat ik vind dat nabestaanden recht hebben op duidelijkheid, zorgvuldigheid en respect.
Ook in de nacht.
Ook bij een verwacht overlijden.
Ook als het druk is.
Een overlijden is nooit zomaar een handeling op een lijstje.
Het is het begin van afscheid nemen.
En juist dat begin verdient zorg.
Wat ik voor families kan betekenen
Wanneer iemand is overleden, mag je mij altijd bellen. Ook wanneer de arts nog niet is geweest en je nog niet precies weet wat er wel of niet mag.
Ik kan uitleg geven over de stappen die volgen. Ik kan helpen om overzicht te krijgen. En ik kan, waar nodig, meedenken over wat er op dat moment verstandig is om te vragen aan de zorginstelling of artsendienst.
Ik neem het medische werk niet over.
Maar ik kan wel naast een familie staan.
Juist in die eerste uren, waarin zoveel onzeker is.
Want niemand zou in die kwetsbare fase het gevoel moeten hebben er alleen voor te staan.
Freddy Onderstal
Register Uitvaartverzorger
