Uitvaartzorg en wetgeving

Late lijkschouw: waarom ik hierover aan de bel trek

De eerste uren na een overlijden zijn belangrijk. Voor de familie, voor de waardigheid van de overledene en voor de mogelijkheden rondom verzorging en opbaring.

Onlangs verscheen er een artikel in De Gelderlander over een onderwerp waar ik mij al langere tijd zorgen over maak: de late lijkschouw na een overlijden.

Het gaat om situaties waarin iemand overlijdt, vaak in een zorginstelling, hospice of verpleeghuis, en de arts pas uren later komt om de lijkschouw te verrichten. Soms pas de volgende ochtend.

In die tussentijd ligt een overledene soms urenlang zonder koeling.

En dan denk ik als uitvaartverzorger steeds vaker: daar gaan we weer.

Niet omdat ik artsen of zorgmedewerkers wil aanvallen. Dat is nadrukkelijk niet mijn bedoeling. Ik zie ook hoeveel druk er op de zorg ligt en hoeveel mensen daar iedere dag keihard werken.

Maar ik zie óók wat de gevolgen kunnen zijn wanneer er na een overlijden te lang wordt gewacht.

Voor de overledene.
Voor de nabestaanden.
En voor het afscheid dat daarna nog moet plaatsvinden.

Een overlijden begint niet pas bij de uitvaart

Wanneer iemand overlijdt, denken veel mensen aan de uitvaartdag zelf. De plechtigheid, de muziek, de bloemen, de woorden die worden gesproken en de mensen die afscheid komen nemen.

Maar voor mij begint goede uitvaartzorg al veel eerder.

Namelijk in de eerste uren na het overlijden.

Juist die eerste uren zijn belangrijk. Het lichaam moet zorgvuldig worden behandeld. Er moet worden gekeken wat er wel en niet mag. De arts moet de lijkschouw verrichten. En vaak moet er daarna snel worden gestart met koeling, verzorging en eventueel opbaring.

Wanneer daar onnodig veel tijd tussen zit, kan dat gevolgen hebben.

Soms zie je dat een lichaam sneller verandert dan nodig was geweest. Zeker in warme ruimtes of tijdens warme dagen. Soms wordt een thuisopbaring lastiger. Soms moet een kist eerder worden gesloten dan de familie had gehoopt.

Dat zijn geen kleine dingen.

Want voor nabestaanden kan juist dat nog even kunnen kijken, nog even dichtbij zijn, nog even een hand aanraken of nog een paar dagen in alle rust afscheid nemen ontzettend waardevol zijn.

“Het overlijden was verwacht”

Een zin die in deze situaties vaak valt, is:

“Het overlijden was verwacht.”

Medisch gezien kan dat kloppen. Iemand was ernstig ziek, kwetsbaar of in de laatste levensfase. De zorg wist dat het overlijden dichtbij kon zijn.

Maar voor een familie blijft het moment zelf ingrijpend.

Ook een verwacht overlijden is nog steeds een overlijden.

Ook dan zit er een partner naast het bed.
Ook dan staat er een kind dat net zijn moeder of vader is verloren.
Ook dan zijn er kleinkinderen, broers, zussen of vrienden die niet goed weten wat er nu gebeurt.

Voor hen voelt het niet als een medische routine. Voor hen is het het begin van afscheid nemen.

Daarom vind ik dat de woorden “verwacht overlijden” nooit mogen betekenen dat er minder urgentie of minder aandacht is.

De lijkschouw is belangrijk, maar wachten mag geen automatisme worden

De lijkschouw is een belangrijke en officiële stap na een overlijden. Een arts stelt vast dat iemand is overleden en beoordeelt of er sprake is van een natuurlijke dood.

Dat moet zorgvuldig gebeuren.

Daar wil ik niets aan afdoen.

Maar juist omdat de lijkschouw zo belangrijk is, moet er ook duidelijkheid zijn. Voor de zorg, voor de arts, voor de uitvaartverzorger en vooral voor de familie.

Wat mij zorgen baart, is dat wachten soms bijna vanzelfsprekend lijkt te worden.

De arts komt morgenochtend wel.
De uitvaartverzorger mag nog niet worden gebeld.
De overledene blijft nog liggen.
Koeling komt later wel.

Maar in de praktijk kan “later” veel uitmaken.

Zeker wanneer een overledene in een warme kamer ligt. Zeker wanneer er nog geen koeling is gestart. Zeker wanneer de familie later graag nog rustig wil opbaren of afscheid wil nemen.

Dan zijn die eerste uren niet zomaar uren.

Dan zijn ze cruciaal.

Families mogen meer vragen dan ze vaak denken

Wat ik vaak zie, is dat families voorzichtig zijn.

Ze willen niet lastig zijn. Ze willen de zorg niet onder druk zetten. Ze denken dat het allemaal wel volgens protocol zal gaan. En in veel gevallen gaat het gelukkig ook goed.

Maar als je als familie het gevoel hebt dat er te lang wordt gewacht, mag je vragen stellen.

Sterker nog: ik vind dat je op zo’n moment duidelijk mag zijn.

Je mag vragen wanneer de arts komt.
Je mag vragen waarom de arts niet eerder kan komen.
Je mag aangeven dat je wilt dat de arts zo spoedig mogelijk komt, ook in de nacht.
Je mag vragen of er verantwoord gekoeld kan worden.
Je mag vragen wie daarvoor verantwoordelijk is.
Je mag vragen wat het beleid van de instelling is.
Je mag vragen of afspraken worden vastgelegd in het dossier.

Dat zijn geen brutale vragen.

Dat zijn normale vragen in een kwetsbare situatie.

Natuurlijk kan een familie een arts niet dwingen om een verklaring af te geven wanneer de arts daar medisch of juridisch niet van overtuigd is. Zorgvuldigheid blijft belangrijk.

Maar een familie mag wél verwachten dat er serieus wordt gekeken naar de urgentie van het moment.

Zeker wanneer er nog niet gekoeld wordt.

De gevolgen zijn soms groter dan mensen denken

In mijn werk zie ik wat er kan gebeuren wanneer een overledene te lang zonder koeling blijft.

Soms verandert het lichaam sneller. Soms ontstaan er zichtbare verkleuringen. Soms wordt de verzorging moeilijker. Soms moet er in overleg met de familie worden besloten dat de kist eerder gesloten wordt dan zij eigenlijk hadden gewild.

Dat zijn verdrietige gesprekken.

Want dan gaat het niet meer alleen over planning of protocol. Dan gaat het over de vraag of iemand nog gezien kan worden. Of kleinkinderen nog afscheid kunnen nemen. Of een thuisopbaring mogelijk blijft. Of de familie de tijd krijgt die zij nodig heeft.

En dat raakt mij.

Omdat het afscheid niet onnodig moeilijker moet worden gemaakt dan het al is.

Het gaat niet om schuld, maar om samenwerking

Ik schrijf dit niet om artsen, verpleegkundigen of zorginstellingen weg te zetten.

Integendeel.

Juist rondom een overlijden hebben we elkaar nodig.

Zorgmedewerkers kennen de bewoner of patiënt vaak goed. Artsen hebben hun medische verantwoordelijkheid. Uitvaartverzorgers weten wat de eerste zorg na overlijden betekent voor verzorging, opbaring en afscheid.

Als die werelden goed samenwerken, merkt een familie dat meteen.

Dan ontstaat er rust.

Dan weet iedereen wie er wordt gebeld.
Dan is duidelijk wanneer de arts komt.
Dan wordt gekeken of koeling alvast verantwoord gestart kan worden.
Dan wordt de familie goed geïnformeerd.
Dan hoeft niemand urenlang in onzekerheid te wachten.

Dat is waar ik voor pleit.

Niet voor paniek.
Niet voor verwijten.
Maar voor duidelijke afspraken.

“Zo spoedig mogelijk” moet ook zo voelen

In de wet staat dat de lijkschouw zo spoedig mogelijk na het overlijden plaatsvindt.

Dat klinkt misschien juridisch, maar voor mij zit daar ook iets menselijks in.

Zo spoedig mogelijk betekent niet: wanneer het toevallig uitkomt.

Niet: morgenochtend zien we wel verder.

Niet: het overlijden was verwacht, dus er is geen haast.

Zo spoedig mogelijk betekent voor mij: met aandacht, met zorg en zonder onnodige vertraging.

Vooral omdat de eerste zorg na overlijden direct invloed kan hebben op het afscheid dat daarna volgt.

Een waardige uitvaart begint niet pas op de dag van de plechtigheid.

Die begint al in de eerste uren na het overlijden.

Waarom ik hierover blijf spreken

Ik ben blij dat er media-aandacht is voor dit onderwerp. Niet omdat het om mij gaat, maar omdat ik hoop dat het gesprek hierdoor breder gevoerd wordt.

Met artsen.
Met zorginstellingen.
Met hospices.
Met uitvaartverzorgers.
En met families.

Want als we allemaal willen dat iemand waardig wordt verzorgd na overlijden, dan moeten we juist die eerste uren serieus nemen.

Ook in de nacht.

Ook bij een verwacht overlijden.

Ook als het druk is.

Een overledene is geen dossier dat kan wachten tot de volgende ochtend.

Het is iemands vader, moeder, partner, broer, zus, kind of vriend.

En de familie die achterblijft, verdient duidelijkheid.

Geen onnodige onzekerheid.

Geen uren wachten zonder uitleg.

Maar zorg, aandacht en samenwerking vanaf het eerste moment.

Wat ik voor families kan betekenen

Wanneer iemand is overleden, mag je mij altijd bellen. Ook als de arts nog niet is geweest en je nog niet precies weet wat er wel of niet mag.

Ik kan uitleggen welke stappen volgen. Ik kan meedenken over wat verstandig is. En ik kan helpen om overzicht te krijgen in een moment waarop er vaak veel tegelijk gebeurt.

Ik neem het medische werk niet over.

Maar ik kan wel naast een familie staan.

Juist in die eerste uren.

Want niemand zou in die kwetsbare fase het gevoel moeten hebben er alleen voor te staan.

Freddy Onderstal
Register Uitvaartverzorger